Banki dążąc do utrzymania w mocy umów kredytów frankowych forsują tezę, że po ewentualnym wyeliminowaniu z umowy stosowanych przez nich kursów, możliwe jest ich zastąpienie kursami CHF ustalonymi w oparciu o obowiązujące przepisy prawa lub ustalone zwyczaje. Zabieg taki umożliwiałby utrzymanie w mocy umowy kredytu i rozliczanie jej według np. kursu średniego NBP. Z kolei pełnomocnicy frankowiczów utrzymują, że skoro art. 3851 kodeksu cywilnego nakazuje uznać takie postanowienia za bezskuteczne to umowa powinna dalej funkcjonować jako umowa o kredyt złotowy (ofrankowanie), ewentualnie należy taką umowę uznać za nieważną jako niemożliwą do wykonania lub sprzeczną z naturą stosunku prawnego (kredyt złotowy w oparciu o stawkę LIBOR właściwą dla kredytów walutowych).
Powyższe zagadnienie ma rozstrzygnąć Sąd Najwyższy w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej w sprawie o sygn. akt: III CZP 11/21. Uchwała ta ma być podjęta jako odpowiedź na jedno z pytań Pierwszej Prezes Sądu Najwyższego Małgorzaty Manowskiej przedstawionych we wniosku z dnia 29.01.2021 r. Pytanie to brzmi:
Czy w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie wiąże konsumenta, możliwe jest przyjęcie, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów?
Niestety na posiedzeniu w dniu 2 września 2021 r. Sąd Najwyższy zwrócił się do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z pytaniami prejudycjalnymi nie mającymi związku z meritum sprawy, przedkładając animozje polityczne nad dobro wymiaru sprawiedliwości i prawo obywatela do sądu. Czynność ta może zamrozić podjęcie merytorycznej uchwały na kilka lat. Ubolewanie nad tym faktem wyraziło część składu orzekającego Sądu Najwyższego podpisując po posiedzeniu oświadczenie zamieszczone na stronie internetowej Sądu Najwyższego.
W dokumencie tym wyrażono nadzieję, że pomimo nie podjęcia merytorycznej uchwały przez SN sądy powszechne będą orzekać merytorycznie w tzw. sprawach frankowych, nie oglądając się na rzeczoną uchwałę:
Nie wątpimy, że sędziowie sądów powszechnych, na których barki spadają obecnie zadania związane z rozstrzyganiem sporów dotyczących kredytów frankowych, potrafią przy wykorzystaniu swojej wiedzy i doświadczenia zawodowego, w sposób sprawiedliwy i zgodny z prawem problemom tym podołać (…).
W mojej ocenie cytowane oświadczenie stanowi sygnał dla sędziów sądów powszechnych do niezawieszania postępowań i orzekania na podstawie istniejącego instrumentarium prawnego. Osobiście stoję na stanowisku, że w doktrynie przedmiotu jaki i orzecznictwie wypracowano już w omawianej kwestii stanowisko pozwalające sądom orzekać bez oczekiwania na rzeczoną uchwałę.
Należy wskazać, że zagadnienie dotyczące możliwości zastąpienia klauzul waloryzacyjnych uznanych za abuzywne postanowieniami wynikającymi z przepisów prawa lub zwyczajów było przedmiotem licznych, przywoływanych w pismach pełnomocnika powodów, orzeczeń TSUE oraz polskich sądów powszechnych.
W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 2019 r. w sprawie o sygn. akt: II CSK 483/18, stanowiącym rewizje i podsumowanie poglądów dotyczących omawianego zagadnienia stwierdzono:
W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto, że konsekwencją stwierdzenia, niedozwolonej klauzuli umownej, spełniającej wymagania art. 3851 § 1 k.c. jest działająca ex lege sankcja bezskuteczności niedozwolonego postanowienia, połączona z przewidzianą w art. 3851 § 2 k.c. zasadą związania stron umową w pozostałym zakresie (por.m. in uchwała Sądu Najwyższego z dnia 29 czerwca 2007 r., III CZP 62/07, OSNC 2008, nr 7-8, poz. 87 oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 30 maja 2014 r., III CSK 204/13, nie publ., z dnia 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16, nie publ., i z dnia 24 października 2018 r. II CSK 632/17, nie publ.). W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśniono z kolei, że art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że warunek umowny uznany za nieuczciwy należy co do zasady uznać za nigdy nieistniejący, tak by nie wywoływał on skutku wobec konsumenta. W konsekwencji sądowe stwierdzenie nieuczciwego charakteru takiego warunku powinno mieć z reguły skutek w postaci przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby się on w braku tego warunku (por.m.in. wyrok z dnia 21 grudnia 2016 r. w połączonych sprawach C – 154/15, C 307/15 i C 308/15, Francisco Gutierrez Naranjo i in. przeciwko Cajasur Banco SAU, pkt 61-62).
W dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego dopuszczało się wprawdzie uzupełnianie takiej niekompletnej umowy przepisami dyspozytywnymi lub stosowaniem analogii z art. 58 § 3 k.c., jednak uznawano, że ingerencje takie powinny mieć charakter wyjątkowy (por.m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 maja 2015 r., II CSK 768/14, OSNC 2015, Nr 11, poz. 132). Dominuje jednak, zasługujący na podzielenie pogląd, że art. 3851 § 2 k.c. wyłącza stosowanie art. 58 § 3 k.c. co uzasadnia stanowisko, że nieuczciwe postanowienia indeksacyjne nie powinny być zastępowane innym mechanizmem przeliczeniowym opartym na przepisach kodeksu cywilnego.
Również Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej co do zasady wyklucza, aby sąd krajowy mógł zmieniać treść nieuczciwych warunków zawartych w umowach. Zwraca się uwagę, że działania sądu w razie stwierdzenia klauzuli abuzywnej mają mieć charakter sankcyjny, co oznacza osiągnięcie swoistego skutku zniechęcającego profesjonalnych kontrahentów, zawierających umowy z konsumentami do przewidywania w umowach z nimi nieuczciwych postanowień umownych. Skutek ten nie mógłby zostać osiągnięty gdyby umowa mogła zostać uzupełniona w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy przez wprowadzenie do umowy warunków uczciwych. Kontrahent konsumenta niczym by bowiem nie ryzykował, narzucając nieuczciwe postanowienia umowne, skoro mógłby liczyć na to, że sąd uzupełni umowę przez wprowadzenie uczciwych warunków, które powinny być przez niego zaproponowane od razu. Należy zatem dążyć do osiągnięcia stanu “niezwiązania” konsumenta zakwestionowanymi postanowieniami umownymi, przy jednoczesnym (na ile to możliwe) utrzymaniu w mocy umowy (art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13); (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w sprawie Pereničová i Perenič, C-453/10, pkt 31; a także wyrok w sprawie Banco Español de Crédito, pkt 40 i przytoczone tam dalsze orzecznictwo). W konsekwencji zastąpienie przez sąd klauzul abuzywnych np. kursem średnim waluty obcej z dnia wymagalności roszczenia ogłaszanym przez NBP (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17, nie publ. i z dnia 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, nie publ.) należy wykluczyć, jako sprzeczne z celem Dyrektywy 93/13, ryzyko przedsiębiorcy stosującego abuzywne klauzule byłoby bowiem w razie ich eliminacji ze stosunku umownego niewielkie i nie zniechęcałoby przedsiębiorców do stosowania nieuczciwych klauzul w przyszłości. W rezultacie zgodnie z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 po wyeliminowaniu z umowy niedozwolonych klauzul umowa będzie wiązała strony bez nieuczciwych postanowień albo dojdzie do tak istotnego jej zniekształcenia, że nie będzie ona mogła być utrzymana, co Sąd meriti powinien ocenić w konkretnych okolicznościach sprawy.
Omawiane zagadnienie było również przedmiotem rozstrzygnięcia wyroku TSUE z dnia 3 października 2019 r., sygn. C-260/18 w sprawie Dziubak. W orzeczeniu tym stwierdzono m.in. że:
Artykuł 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie wypełnieniu luk w umowie, spowodowanych usunięciem z niej nieuczciwych warunków, które się w niej znajdowały, wyłącznie na podstawie przepisów krajowych o charakterze ogólnym, przewidujących, że skutki wyrażone w treści czynności prawnej są uzupełniane w szczególności przez skutki wynikające z zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów, które nie stanowią przepisów dyspozytywnych lub przepisów mających zastosowanie, jeżeli strony umowy wyrażą na to zgodę.
One comment